سیاست خارجه جمهوری اسلامی ایران درسند چشم انداز و برنامه پنجم
423 بازدید
تاریخ ارائه : 8/17/2014 7:29:00 AM
موضوع: علوم سیاسی

بررسی نگاه به درون، یک بررسی دقیق از فرصت، تهدید و آسیب‌های خود است . بررسی که باید مبنای عمل آینده انسان باشد . بر همین اساس نگاهی گذرا به سند چشم انداز  جمهوری اسلامی ایران در 1404 و راهی که پس از تصویب آن طی شده است می‌تواند نکاتی را به مسئولین گوشزد کرد تا بتوانند با هوشیاری بیشتری به سمت آن اهداف گام بردارند .

چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران، مسیر کلی و جهت گیری کلان کشور را تا سال ۱۴۰۴،در چهارچوب اصلی خود یعنی رشد و شکوفایی کشور و میل به سمت تحقق آرمان و اصول قانون اساسی است که در فرازی از آن بیان گردیده است :

« با اتکا به قدرت لایزال الهی و در پرتو ایمان و عزم ملی و کوشش برنامه ریزی شده و مدبرانه جمعی و در مسیر تحقق آرمان‌ها و اصول قانون اساسی، در چشم اندازی بیست ساله : ایران کشوری است توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی، فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بین‌الملل. جامعه ایرانی در افق این چشم انداز چنین ویژگی خواهند داشت :

  • الهام بخشی، فعال و مؤثر در جهان اسلام با تحکیم الگوی مردم سالاری دینی، توسعه‌ی کارآمد، جامعه اخلاقی، نو اندیشی و پویایی فکری و اجتماعی، تأثیرگذار بر هم گرایی اسلامی و منطقه ای بر اساس تعالیم اسلامی و اندیشه های امام خمینی (ره)
  • دارای تعامل سازنده و مؤثر با جهان بر اساس اصول عزت، حکمت و مصلحت( پایگاه اطلاع رسانی ۱۴۰۴(

که این ویژگی‌ها با درک تبیین صحیح و کامل از قدرت و توان ملی، شرایط و مقتضیات محیط‌های داخلی و خارجی، شناخت فرصت‌ها و تهدیدهای موجود بسیار حائز اهمیت است زیرا سند چش انداز پس از تأیید مقام معظم رهبری به کلیه دستگاه‌ها و نهاد های جمهوری اسلامی ایران ابلاغ گردیده است که مهم‌ترین آن قرار گرفتن جمهوری اسلامی ایران در رتبه یک منطقه و تبدیل شدن به کشوری توسعه یافته است در عین حال که حفظ هویت اسلامی – انقلابی، الهام بخشی در جهان اسلام، دارای تعامل سازنده و مؤثر با سایر کشورها در روابط بین‌الملل، می‌باشد .

یکی از مهم‌ترین شرایط میل به بند های سند چشم انداز ۱۴۰۴، انتخاب فرآیند مناسب برای اعتلای موقعیت با رویکرد جامع، بلند مدت و راهبردی در سیاست خارجه است که این نیازمند درک و تشخیص صحیح اوضاع و شرایط فعلی و آینده منطقه و جهان است .

چالش‌های موجود برای جمهوری اسلامی ایران، کشور را دچار وضعیت‌های مختلف و موقعیت‌های جدید کرده است و انتخاب‌های جدیدی را برای تصمیم گیران سیاست خارجه مطرح نموده است . بر همین اساس بر اساس الزامات مطروحه در سند چشم انداز توسعه ایران به دلیل نقش تمدنی، ایرانی و اسلامی و فرهنگی و اقتصادی و ژئو پلیتیک و ژئو استراتژیک و نقشی که در کل این حوزه اعم از آسیای مرکزی و قفقاز و خلیج فارس، شبه قاره و خاورمیانه دارد ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تشکیل منطقه آسیای جنوب غربی دارد . در صورت دستیابی ایران به این قدرت در منطقه، منطقه قادر به بلوکه سازی برای اهداف نظام مقدس اسلامی است و این منطقه می‌تواند به مکانی تبدیل شود که تأثیر گذاری شدیدی بر مناسبات جهانی میان قدرت‌های استعماری و استکباری خواهد داشت .

بر اساس نظریات پژوهشگران سیاست خارجه برای رسیدن به اهداف چشم انداز ۱۴۰۴، جمهوری اسلامی ایران ناگزیر است اقدامات ذیل را انجام دهد :

الف) چهره سازی و مقبولیت

ب ) مدیریت دگرگونی هنجاری، به صورت پویا، منعطف و شبکه ای

ج ) اعتماد سازی و قابل پیش بینی بودن

د ) ایفای نقش نمونه ساز و شکل دهنده منطقه ای

هـ ) ایجاد دستگاه دیپلماسی حرفه ای ( واعظی، ۱۳۸۷ : ۷۰)

 بدیهی است تعامل سازنده و مثبت ج.ا.ایران در منطقه با محدودیت‌ها و موانع متعددی نیز مواجه است از یک سوی کشورهای فرا منطقه ای استعماری در منطقه حضور دارند و از سوی دیگر برخی از کشورهای منطقه ای همچون رژیم سعودی در حال جلوگیری از نفوذ ایران اسلامی مقتدر در منطقه هستند و تمام تلاش خود را برای محدود سازی این اقتدار به کارمی گیرند. یکی دیگر از محدودیت‌های اقتدار آفرینی نظام اسلامی در منطقه حضور رژیم منحوس صهیونیستی است که با حمایت کشور های فرا منطقه ای نفس می‌کشد و تمام تلاش خود را اعم از ترور، تخریب، جریان سازی رسانه ای و... به کار می‌برد و حتی با کشور های به ظاهر اسلامی در این زمینه همکاری فعالانه ای دارد. سیاست رژیم صهیونیستی در منطقه جلوگیری از شکل گیری مقاومت اسلامی، برهم زدن اقتدار ایران اسلامی، حفظ ساختارهای منوکراسی کشورهای حوزه خلیج فارس ( بحرین، قطر، عربستان ) و نفوذ اسلام واقعی و ظلم ستیز را در دستور کار خود دارد.

در قبال سیاست‌های معارض موجود جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک نظام برنامه دار و ایدئولوگ بایستی جهت مقابله با این سیاست‌ها راه‌هایی را برای خود تعریف نماید که نیازمند دستیابی به سایر مؤلفه های قدرت ملی باشد تا بتواند سطح قابل توجهی از قدرت در سطح منطقه را بدست آورد و در مسیر اعتلای موقعیت موفق باشد. عبور از شرایط موجود به سمت شرایط مطلوب مستلزم تدوین و اجرای راهبرد های مناسب و مؤثر است  این راهبردها در گرو مطالعه و شناخت درست وضع موجود و درک اهداف و مأموریت‌ها و بررسی محیط داخلی و خارجی است. بدیهی است کاربرد مدیریت راهبردی می‌تواند بسیار مؤثر و کارساز باشد. این مدیریت بایستی استفاده صحیح از فرصت‌ها و تحولات جهان و منطقه است ( رضایی و همکاران، ۱۳۸۲: ۲۴)

در ادامه روند مدیریتی کلان سیاست خارجه، در اجرای اصل یک صد و بیست و سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قانون برنامه پنجم توسعه مصوب شورای اسلامی در بهمن ۱۳۸۹ به دولت ابلاغ گردید فصل هفتم قانون برنامه پنج ساله به حوزه دفاعی، سیاسی و امنیتی مربوط است.

بر اساس ماده ۲۱۰ این قانون، وزارت امور خارجه موظف است با بهره گیری از نظرات کارشناسان کلیه سازمان‌ها و نهاد های مسئول و به منظور اعتلای شأن، موقعیت، اقتدار و نقش جمهوری اسلامی ایران و استفاده از فرصت‌های اقتصادی در منطقه و نظام بین‌الملل و بسط گفتمان عدالت‌خواهی در روابط بین‌الملل، سیاست‌های مناسب را برای اجرایی نمودن ارائه دهد .چیزی که دولت دهم و یازدهم در کمترین سطح مطالبات مقام معظم رهبری و مفاد قانون برنامه پنجم را اجرایی نمودند در این زمینه معظم له می‌فرمایند  :

« من تقویت روابط با آسیا را هم یک فصل بسیار مهم می‌دانم، بارها به دوستان در وزارت خارجه این را گفته‌ام که ما باید به آسیا بک نگاه جدی بکنیم متأسفانه هنوز کسانی هستند که حتی معامله با روسیه را، معامله با مالزی را، با هند را جدی نمی‌گیرند دوست نمی‌دارند میل دلشان همیشه به یک کشور اروپایی است، ولو آن کشور اروپایی یک کشور درجه سه باشد – فرض کنید هلند یا دانمارک – آن را با معامله با چین و بر معامله با روسیه ترجیح می‌دهند! این یک خطاست. باید با آن مبارزه کنید؛ اگر در جایی وجود دارد آن را از وزارت خارجه بزدایید» ( حضرت امام خامنه ای ( مد ظله العالی )، ۱۳۹۰: ۲۵)

در جای دیگر در زمینه خوش‌بینی مسئولین سیاست خارجه دولت جدید در رابطه با کشورهایی همچون آمریکا و اروپایی و نشستن برای بدست آوردن به راهکاری ارتباطی با آنان بیان می‌فرمایند :

« آمریکائی‌ها میگویند ما می‌خواهیم با ایران مذاکره کنیم. خب، سال‌ها است که میگویند می‌خواهیم مذاکره کنیم؛ این یک فرصتی نیست که برای ما به وجود آوردند. من اول سال گفتم که خوش‌بین نیستم. در مسائل خاص، مذاکره را منع نمی‌کنم - مثل مسئله‌ی خاصی که در قضیه‌ی عراق داشتیم، و بعضی از قضایای دیگر - لیکن من خوش‌بین نیستم؛ چون تجربه‌ی من این را نشان می‌دهد. آمریکائی‌ها، هم غیرقابل اعتمادند، هم غیر منطقی‌اند، هم در برخوردشان صادق نیستند. این چهار ماهی هم که از آن صحبت ما گذشت، همین را تأیید کرد؛ موضع‌گیری‌های مسئولان و دولت‌مردان آمریکا نشان داد که همین مطلبی که ما گفتیم - که گفتیم خوش‌بین نیستیم - درست است؛ خود آن‌ها عملاً این را تأیید کردند. انگلیس‌ها هم یک جور دیگر، دیگران هم یک جور دیگر. تعامل با دنیا هیچ ایرادی ندارد، ما از اول هم اهل تعامل با دنیا بودیم؛ منتها در تعامل، طرف مقابل را باید شناخت؛ شگردهای او را باید دانست؛ هدف‌های اساسی و کلان را باید در مدّ نظر داشت. ممکن است دشمنی سر راه شما را بگیرد، بگوید از اینجا نباید جلو بروید. سازش با او به این صورت نیست که شما قبول کنید، برگردید؛ هنر این است که شما کاری کنید که راهتان را ادامه دهید، او هم مانع کار شما نشود؛ والّا اگر چنانچه توافق و تفاهم به این معنا بود که او بگوید شما باید از این راه برگردید، شما هم بگویید خیلی خوب، این که خسارت است. توجه به این جهات باید از سوی مسئولین و دولت‌مردان وجود داشته باشد. »

در مجموع با بررسی نکات مهم در این زمینه می‌توان گفت که برنامه های وزارت خارجه در سال‌های اخیر نشان دهنده اهتمام این وزارتخانه به موضوعاتی همچون اعمال جند جانبه، گسترش هم کاری با همسایگان و کشور های اسلامی، تنش زدایی و اعتماد زدایی در منطقه بوده است که در این راستا حضور جمهوری اسلامی ایران در سازمان‌هایی همچون اکو، شانگهای، اجلاس‌های مربوط به افغانستان، عراق، اتحادیه کشورهای حاشیه هند، دی هشت، سازمان همکاری‌های اسلامی و اتحادیه همکاری‌های آسیایی اشاره کرد؛ هرچند ریاست جمهوری اسلامی ایران بر کشور های نم خود یک فرصت تاریخی است ولی با روی کار آمدن دولت جدید در زمینه اعتماد سازی برای کشور های به ظاهر قدرتمند سیاسی از این فرصت تاریخی استفاده بهینه نشده و حتی از ظرفیت آن برای مقابله با تخلف بین‌المللی آمریکا در عدم پایبندی به معاهده مقر و پذیرش سفیر جدید ایران در سازمان ملل، استفاده ننموده است .»

با رسیدن به آخرین سال قطار برنامه پنجم، چالش‌های موجود در جنوب غرب آسیا همچون تفاوت در ساختار سیاسی کشورهای منطقه، سطح نابرابر قدرت کشورهای منطقه ای، ملیت گرایی و قومیت گرایی، بی ثباتی سیاسی کشورهای منطقه، اختلاف سرزمینی، نگرش‌های امنیتی کشورها و حضور نیروی فرا منطقه ای، نه تنها کاهش نیافته است بلکه خشونت‌های موجود در کشورهای سوریه،عراق، افغانستان، پاکستان، آذربایجان، گرجستان، لبنان، ترکیه رو به فزونی یافته و سبب تهدیدات برای منطقه گردیده است که نشان دهنده عدم دستیابی جمهوری اسلامی ایران به قدرت مطلق منطقه و بلوکه سازی مناسب از آن است و این آسیب با بررسی‌های موجود به چند دسته تقسیم می‌شود :

  1. عدم ایستادگی نهضت‌های انقلابی اسلامی در مقابل سیاست‌های منطقه ای آمریکا و اسرائیل بد لیل دسیسه های آنان و همکاری بعضی از کشور های منطقه ای به ویژه رژیم سعودی
  2. عدم پیاده سازی الگوی جمهوری اسلامی برای کشور های انقلابی
  3. عدم استفاده از سقوط سران مرتجع وابسته به استکبار و مخالف ج.ا.ا از سوی مسئولین با ادعاهای مختلف همچون بیداری انسانی
  4. پیدایش و شدت گیری خشونت‌های سلفی گری در منطقه با حمایت‌های مالی رژیم سعودی
  5. ضعف در تأثیر گذاری بر تولید هنجارهای مشترک فعال در فرآیند تصمیم سازی برخی از سازمان‌های منطقه ای
  6. ایجاد اختلاف در میان بازیگران منطقه ای و استفاده غرب از این اختلافات
  7. منازعات و بحران‌های سیاسی در بعضی از کشور های منطقه ای

که با برنامه ریزی درست همچون، استفاده از ظرفیت‌های عضویت جمهوری اسلامی ایران در سازمان‌های منطقه ای، توانایی الهام بخشی انقلاب اسلامی در سطح منطقه همچون پیاده سازی نهضت‌های مقاومت، ریاست جمهوری اسلامی ایران بر جنبش عدم تعهد، ظرفیت‌های موجود پس از شکست برخی از سیاست‌های آمریکا و هم پیمانان او در منطقه در سال‌های اخیر ( حوادث سوریه، افغانستان، عراق و...)، بیداری اسلامی در منطقه، می‌توان به اهداف چشم انداز ۱۴۰۴ رسید و گامی نو در منطقه غرب آسیا بر داشت .و انقلاب اسلامی ایران را مقتدرترین کشور منطقه ای در جهان معرفی نمود.

نويسنده : امير مسروي